← wszystkie artykuły

Polowanie na architekta Holokaustu: jak Mossad porwał Adolfa Eichmanna?

Zobacz odcinek

Rozdziały

1. 1 Wydał go własny syn 0:00
2. 2 Porwanie z ulicy Garibaldiego 0:58
3. 3 Autobus za dwadzieścia ósma 1:20
4. 4 Referent 2:58
5. 5 Otto 4:54
6. 6 Pan Klement 6:33
7. 7 Chłopak Sylvii 8:23
8. 8 Za biedny dom 10:50
9. 9 Kuwejt 12:51
10. 10 Kwiaty 14:52
11. 11 Samolot na rocznicę 17:10
12. 12 Un momentito, señor 19:36
13. 13 Dziewięć dni 21:30
14. 14 Członek załogi 24:05
15. 15 Ochotnicy 26:12
16. 16 Szklana kabina 27:34
17. 17 Nagroda 29:24
18. 18 Zakończenie 30:46

Wydał go własny syn

To pierwszy tekst z serii o najciekawszych operacjach służb specjalnych: Mossadu, CIA, MI6 i KGB. Zaczynam od Mossadu i od człowieka, który w niecałe dwa miesiące zorganizował wywózkę 437 tysięcy ludzi, w większości do Auschwitz.

Adolfa Eichmanna wydał jego własny syn. Zrobił to niechcący: popisywał się przed dziewczyną, że ojciec był w czasie wojny ważnym oficerem. Ojciec dziewczyny był Żydem, który przeszedł przez Dachau, i nazwisko chłopaka zapamiętał.

Mossad dostał adres, wysłał człowieka i odłożył sprawę na dwa lata, bo dom był za biedny na oficera SS. A kiedy wreszcie po niego polecieli, samo porwanie trwało dwadzieścia sekund i poszło inaczej, niż ćwiczyli.

Autobus za dwadzieścia ósma

San Fernando to robotnicze przedmieście około 20 km na północ od centrum Buenos Aires. Ulica Garibaldiego w 1960 roku jest ulicą głównie z nazwy: bez asfaltu, bez latarni, z kilkoma domami na pustych działkach. Jeden z nich, parterowy klocek z cegły bez prądu i bieżącej wody, należy do rodziny Klementów.

Wieczorem 11 maja 1960 roku stoją tam dwa samochody. Pierwszy ma podniesioną maskę i ktoś udaje, że grzebie w silniku. Drugi czeka trzydzieści metrów dalej. W środku siedzi siedmiu Izraelczyków, którzy znają rozkład dnia Ricarda Klementa lepiej niż on sam. Wieczorem wysiada z autobusu za dwadzieścia ósma i idzie do domu poboczem. Codziennie, co do minuty.

Autobus przyjeżdża za dwadzieścia ósma. Klementa w nim nie ma. Następny też nikogo nie przywozi. Plan zakładał, że o ósmej się zwijają, ale dowódca grupy, Rafi Eitan, postanawia poczekać. Pięć po ósmej w świetle reflektorów kolejnego autobusu widać sylwetkę mężczyzny w płaszczu.

Zostawmy ich tam na chwilę. Żeby było jasne, na kogo czekali, trzeba się cofnąć o dwadzieścia lat.

Referent

Eichmann urodził się w 1906 roku w Solingen, wychował w austriackim Linzu, przed wojną sprzedawał produkty firmy naftowej. W 1932 roku wstąpił do NSDAP i SS. Od 1939 roku kierował w Głównym Urzędzie Bezpieczeństwa Rzeszy referatem IV B 4, zajmującym się tak zwaną kwestią żydowską.

Nie był generałem. Doszedł do stopnia odpowiadającego podpułkownikowi. Jego praca polegała na organizacji: listy, rozkłady, wagony, uzgodnienia z koleją i lokalną policją. W styczniu 1942 roku był na konferencji w Wannsee, gdzie piętnastu urzędników omówiło wymordowanie europejskich Żydów jako zadanie administracyjne. To Eichmann przygotował statystyki i sporządził protokół.

W marcu 1944 roku pojechał na Węgry. Do początku lipca deportowano stamtąd 437 tysięcy Żydów. Kiedy przyszedł rozkaz wstrzymania transportów, Eichmann osobiście dopilnował, żeby wyjechały jeszcze dwa pociągi.

Według zeznań z Norymbergi powiedział pod koniec wojny swoim ludziom, że skoczy do grobu ze śmiechem, bo świadomość pięciu milionów ofiar na sumieniu daje mu satysfakcję.

W maju 1945 roku zdjął mundur i zniknął.

Otto

Zniknął w dość zwyczajny sposób: trafił do amerykańskiej niewoli jako podoficer Otto Eckmann. Esesmani mieli pod pachą wytatuowaną grupę krwi, więc swój tatuaż wypalił papierosem.

Na początku 1946 roku uciekł z obozu jenieckiego i jako Otto Heninger zaszył się na Pustaci Lüneburskiej. Pracował przy wyrębie lasu, potem wydzierżawił ziemię w wiosce Altensalzkoth pod Celle — biografowie piszą, że hodował kury i sprzedawał jajka. Przez cztery lata mieszkał w środku brytyjskiej strefy okupacyjnej i nikt go nie znalazł.

W 1950 roku przeszedł przez Alpy do Włoch, nocując w klasztorach, i odebrał paszport Czerwonego Krzyża, załatwiony przez siatkę, w której ważną postacią był biskup Alois Hudal. 14 lipca 1950 roku zszedł na ląd w Buenos Aires jako Ricardo Klement, technik urodzony w Bolzano.

Pan Klement

Argentyna Juana Peróna przyjmowała Niemców z przeszłością chętnie i bez pytań. Eichmann dostał pracę w firmie CAPRI, która robiła pomiary pod elektrownie wodne w Tucumán. Pracował tam też niemiecki geolog, który do tej historii wróci.

W 1952 roku ściągnął żonę Verę i trzech synów. I tu popełnił błąd, który kosztował go wszystko: on był Klementem, ale chłopcy chodzili do szkoły pod prawdziwym nazwiskiem. W niemieckiej kolonii w Buenos Aires mieszkali więc Klaus, Horst i Dieter Eichmannowie oraz ich „wujek Ricardo”.

Potem była pralnia, która padła, farma królików i wreszcie stała posada w zakładach Mercedes-Benz. Brakowało mu jednego: uznania. W drugiej połowie lat 50. nagrał kilkadziesiąt godzin rozmów z holenderskim dziennikarzem i byłym esesmanem Willemem Sassenem. Historyczka Bettina Stangneth przytacza z nich zdanie: gdybyśmy zabili 10,3 miliona, byłbym zadowolony. Same nagrania upubliczniono dopiero w 2022 roku.

Chłopak Sylvii

Sylvia Hermann mieszkała z rodzicami w Olivos, na tym samym przedmieściu co Eichmannowie. Klausa, na którego mówiono Nick, poznała około 1956 roku. Chłopak lubił się popisywać: opowiadał, że ojciec był ważnym oficerem, a raz rzucił przy stole, że szkoda, że Niemcy nie dokończyli sprawy z Żydami.

Nie wiedział, do kogo mówi. Lothar Hermann był niemieckim Żydem po ojcu, w latach 30. siedział w Dachau, potem wyemigrował i z czasem — między innymi wskutek pobicia w obozie — stracił wzrok. W Argentynie rodzina żyła po prostu jako Niemcy. Nazwisko chłopaka córki Hermann zapamiętał.

W 1957 roku ktoś przeczytał mu na głos artykuł, w którym wśród poszukiwanych zbrodniarzy padło nazwisko Eichmann. Hermann podyktował list do prokuratury we Frankfurcie.

List trafił do Fritza Bauera, prokuratora generalnego Hesji. Potwierdzenie zdobyła Sylvia: pojechała pod adres Nicka, Chacabuco 4261, i zapukała. Otworzył mężczyzna w okularach. Relacje różnią się co do jego słów, ale w każdej dziewczyna wyszła z tym samym wnioskiem — i ryzykowała więcej, niż wtedy rozumiała.

Bauer sam był Żydem, w 1933 roku trafił do obozu, a po wojnie ścigał nazistów w państwie, w którego urzędach wciąż było ich wielu. Bał się, że oficjalna ekstradycja skończy się przeciekiem. 19 września 1957 roku przekazał wszystko izraelskiemu dyplomacie, licząc się z tym, że jeśli to wyjdzie, straci stanowisko, a może i wolność.

Za biedny dom

Informacja trafiła do Issera Harela, który kierował jednocześnie Mossadem i służbą bezpieczeństwa wewnętrznego. Przesiedział noc nad aktami i postanowił, że jeśli ten człowiek żyje, zostanie złapany.

Zapał osłabł szybko. W styczniu 1958 roku wysłannik Mossadu obejrzał dom przy Chacabuco: ubogi parterowy budynek na zaniedbanej uliczce. Zameldował, że to nie może być tu. Harel napisał później, że ta nędzna chałupka nie dawała się pogodzić z wyobrażeniem o życiu oficera SS. W Tel Awiwie zakładano, że tacy ludzie mieszkają w willach z ochroną.

Drugi wysłannik odnalazł Hermanna i dopiero na miejscu zobaczył, że świadek jest niewidomy. Wiarygodność historii spadła prawie do zera i sprawa poszła do szuflady.

A z dokumentów odtajnionych w 2006 roku wynika, że w marcu 1958 roku zachodnioniemiecki wywiad przekazał CIA, że Eichmann mieszka w Argentynie pod nazwiskiem zapisanym jako „Clemens”. Ani Niemcy, ani Amerykanie nic z tym nie zrobili. W Bonn obawiano się między innymi tego, co Eichmann mógłby powiedzieć o Hansie Globkem, najbliższym współpracowniku kanclerza Adenauera.

Przez prawie dwa lata Ricardo Klement jeździł autobusem do pracy, a trzy wywiady miały jego nazwisko w swoich teczkach.

Kuwejt

Sprawę ruszyła z miejsca kaczka dziennikarska. W Hajfie działał Tuwia Friedman, urodzony w Radomiu łowca nazistów. Latem 1959 roku dostał informację, że Eichmann jest w Kuwejcie, a w październiku dziennik „Maariw” wydrukował to na pierwszej stronie.

Informacja była fałszywa, ale przeczytano ją także w Argentynie. Hermann podyktował kolejny list: Eichmann nie mieszka w Kuwejcie, tylko w Buenos Aires, pod przybranym nazwiskiem.

W tym samym czasie do Bauera zgłosił się drugi informator, którego nazwisko przez sześćdziesiąt lat było tajemnicą. W 2021 roku ustalono, że to Gerhard Klammer, geolog z firmy CAPRI. Przekazał Bauerowi nazwisko, adres i zdjęcie. W grudniu 1959 roku wściekły Bauer przyjechał do Izraela i zagroził, że jeśli Izrael dalej będzie zwlekał, uruchomi niemiecką procedurę ekstradycyjną ze wszystkimi jej przeciekami.

Premier Dawid Ben Gurion zdecydował: Eichmanna nie zabijać, tylko przywieźć żywego i postawić przed sądem w Izraelu.

Kwiaty

Do Buenos Aires pojechał Cwi Aharoni, najlepszy śledczy izraelskiej służby bezpieczeństwa, dla którego niemiecki był pierwszym językiem. Na Chacabuco zastał pusty dom i malarzy — według jego relacji rodzina wyprowadziła się kilka tygodni wcześniej.

Podstęp z paczką dla „Nicka” doprowadził go do warsztatu, w którym pracował Dieter. Przez kilka wieczorów jeździli za jego motorowerem, aż ten zaprowadził ich do San Fernando, na ulicę Garibaldiego. W księdze gruntowej działka była zapisana na Verę Liebl, z drugim nazwiskiem brzmiącym Eichmann albo, z pomyloną literą, Fichmann. Dużo, ale wciąż nie dowód.

21 marca 1960 roku Klement wysiadł z autobusu o zwykłej porze, tyle że z bukietem kwiatów. W domu panował odświętny nastrój. Aharoni zajrzał do akt: Adolf Eichmann i Vera Liebl wzięli ślub 21 marca 1935 roku. Tego dnia wypadała ich dwudziesta piąta rocznica.

Człowiek, który przez piętnaście lat pilnował fałszywych nazwisk i życiorysów, przyniósł żonie kwiaty na srebrne wesele. Aharoni wrócił do Izraela i zameldował Harelowi, że nie ma wątpliwości.

Samolot na rocznicę

Dlaczego nie poprosić Argentyny o ekstradycję? Bo rok wcześniej RFN poprosiło o wydanie Josefa Mengelego, lekarza z Auschwitz. Procedura wlokła się miesiącami, a kiedy ruszyła, Mengele był już w Paragwaju. Drugiej szansy by nie było.

Zespołem dowodził Rafi Eitan. Był w nim Aharoni, fałszerz dokumentów Szalom Dani z przenośną pracownią, anestezjolog Jona Elian i Peter Malkin, specjalista od charakteryzacji i walki wręcz, wyznaczony do tego, żeby Eichmanna złapać. Malkin urodził się w Żółkiewce na Lubelszczyźnie. Jego starsza siostra Fruma została w Polsce z mężem i dziećmi. Nikt z nich nie przeżył.

Bezpośrednich uczestników i pomocników było około trzydziestu, wszyscy byli ochotnikami. Według późniejszych zestawień wszyscy poza Eitanem stracili kogoś w Zagładzie.

Najtrudniejszy był powrót. El Al nie latał do Ameryki Południowej. Pomógł kalendarz: pod koniec maja 1960 roku Argentyna świętowała 150. rocznicę rewolucji majowej i zaprosiła delegacje z całego świata. Izrael wysłał swoją specjalnym samolotem, z ministrem Abbą Ebanem na pokładzie.

Un momentito, señor

Wracamy na ulicę Garibaldiego, pięć po ósmej. Malkin stoi przy aucie z podniesioną maską, w rękawiczkach. Napisał potem, że nie chodziło o zimno: nie mógł znieść myśli, że gołą dłonią zatka usta, które wydawały tamte rozkazy. I że nigdy wcześniej się nie bał, a wtedy był przerażony.

Aharoni syczy z samochodu: trzyma rękę w kieszeni, uważaj na broń. To psuje wyćwiczony chwyt. Malkin mówi jedyne zdanie, jakie miał w tej akcji wypowiedzieć — un momentito, señor, chwileczkę, proszę pana — i zamiast za szyję łapie mężczyznę za rękę. Obaj wpadają do rowu. Klement krzyczy, Aharoni dodaje gazu, żeby silnik to zagłuszył, pozostali wciągają go na tylne siedzenie.

W kieszeni nie było broni. Całość trwała nieco ponad dwadzieścia sekund. Aharoni nazwał to wprost: dobrze zaplanowana operacja zamieniła się w piekielny bałagan. Po kilku minutach jazdy więzień odezwał się spod koca czystą niemczyzną: już pogodziłem się ze swoim losem. Argentyńczyk z Bolzano nie miał powodu ani rozumieć po niemiecku, ani godzić się z jakimkolwiek losem.

Dziewięć dni

W kryjówce lekarz sprawdził, czy więzień nie ma w ustach kapsułki z cyjankiem. Pod lewą pachą była blizna po tatuażu. Przykuto go za nogę do łóżka. Aharoni zaczął od pytań technicznych, potem zapytał o numer legitymacji partyjnej. Więzień bez wahania odpowiedział: 889895. Na pytanie, pod jakim nazwiskiem się urodził: Adolf Eichmann.

Strażnicy spodziewali się potwora, a dostali posłusznego, przestraszonego urzędnika, który prosił o pozwolenie przed wyjściem do toalety. Malkin wspominał, że opowiedział mu o synku swojej siostry, który zginął w Polsce, a Eichmann odpowiedział: tak, ale on był przecież Żydem, prawda? To relacja jednego człowieka, spisana po latach i bez świadków.

Dziewięć dni wzięło się z rozkładu lotów. Po mieście szukali go synowie i według jednego z opracowań około trzystu ludzi z niemieckiej kolonii. Na policję rodzina długo nie szła, bo musiałaby wyjaśnić, kogo właściwie szuka. Harel zostawił Eitanowi instrukcję na wypadek nalotu: przykuć się do więźnia kajdankami, wyrzucić klucz i oświadczyć, że są grupą żydowskich ochotników.

Członek załogi

Bristol Britannia w barwach El Al wylądowała w Buenos Aires 19 maja. Jeden ze współpracowników kilka dni wcześniej trafił do szpitala po rzekomym wypadku i wyszedł z wypisem, że może lecieć pod opieką medyczną. Był więc prawdziwy argentyński papier tłumaczący, dlaczego jeden z członków załogi ledwo kontaktuje.

Wieczorem 20 maja Eichmanna ogolono, ubrano w mundur El Al i podano mu środek uspokajający. Dostał paszport na nazwisko Zeew Zichroni.

Na lotnisko pojechali jako załoga wracająca z wesołego wieczoru. Strażnik przy bramie zobaczył mundury i machnął ręką. Samolot wystartował tuż po północy, zatankował w Dakarze i rankiem 22 maja wylądował w Lod. Następnego dnia Ben Gurion w niespełna minutę poinformował Kneset, że Adolf Eichmann przebywa w areszcie w Izraelu i wkrótce stanie przed sądem.

Ochotnicy

Argentyna dowiedziała się o porwaniu z gazet. Izrael odpowiedział notą: to dzieło grupy ochotników, wśród których byli obywatele izraelscy. W tę wersję nie uwierzył nikt, ale Izrael trzymał się jej oficjalnie przez 45 lat.

23 czerwca 1960 roku Rada Bezpieczeństwa ONZ przyjęła rezolucję nr 138: takie czyny naruszają suwerenność państwa i Izrael powinien zadośćuczynić. Nikt nie głosował przeciw. Wstrzymały się dwa państwa — Związek Radziecki i Polska. Oba uważały, że rezolucja za mało mówi o samym Eichmannie.

Argentyna wydaliła izraelskiego ambasadora, a 3 sierpnia obie strony uznały incydent za zamknięty. Izrael przyznał oficjalnie, że porwania dokonał Mossad, dopiero w lutym 2005 roku.

Szklana kabina

Proces ruszył 11 kwietnia 1961 roku w Jerozolimie. Oskarżony siedział w kabinie z kuloodpornego szkła. Prokurator Gideon Hausner powołał 112 świadków, w większości ocalałych — dla wielu ludzi był to pierwszy raz, kiedy usłyszeli te relacje publicznie, dzień po dniu.

Eichmann bronił się, że organizował transporty, bo taki miał rozkaz, a o tym, co działo się na końcu torów, decydowali inni. Na sali siedziała Hannah Arendt i to po jej relacjach została nam formuła o banalności zła: nie fanatyk, tylko bezmyślny biurokrata. Tyle że Arendt nie znała taśm Sassena. Stangneth twierdzi, że w Jerozolimie Eichmann grał szarego urzędnika równie starannie, jak wcześniej grał Klementa.

Sąd też nie uwierzył w trybik. 12 grudnia 1961 roku uznał go za winnego we wszystkich piętnastu punktach i skazał na śmierć. Wyrok wykonano w nocy z 31 maja na 1 czerwca 1962 roku. Prochy wysypano do morza poza izraelskimi wodami, żeby nie został żaden grób. To do dziś jedyny wyrok śmierci wykonany w Izraelu z orzeczenia sądu cywilnego.

Nagroda

Lothar Hermann nie doczekał się wdzięczności. W 1961 roku, jak donosiła argentyńska gazeta, aresztowano go po donosie, że to on jest Mengelem. Miejscowi Niemcy nie dawali rodzinie spokoju, a Sylvia wyjechała do Stanów.

Friedman ogłosił kiedyś nagrodę: 10 000 dolarów za wskazanie Eichmanna. Hermann się o nią upomniał i usłyszał, że obietnica była prywatna. Pisał przez dziesięć lat, aż list trafił do premier Goldy Meir. Pieniądze wypłacono w 1972 roku. Zmarł niedługo potem. Oficjalnie uhonorowano go dopiero w 2012 roku.

Gerhard Klammer nie upomniał się o nic i do końca życia nie zdradził publicznie, co zrobił. A Fritz Bauer w 1963 roku doprowadził do pierwszego wielkiego procesu załogi Auschwitz przed niemieckim sądem. Zmarł w 1968 roku. O tym, że to on wskazał Izraelczykom Eichmanna, Niemcy dowiedziały się dopiero po jego śmierci.

Zakończenie

Wróćmy do tych kwiatów. Łatwo wziąć je za efektowny dodatek, dopisany, żeby historia ładniej się opowiadała. Ale data ślubu zgadza się co do dnia. Ten sam człowiek pamiętał o rocznicy, niósł żonie bukiet przez błoto nieoświetlonej ulicy, a kilka lat wcześniej mówił do magnetofonu, że żałuje, że nie zabito wszystkich. Jedno drugiemu nie przeszkadzało. I chyba dlatego wysłannik Mossadu nie uwierzył w biedny dom przy Chacabuco: szukał kogoś, kto wygląda na swoją zbrodnię.

Samo porwanie trudno ocenić uczciwie. Agenci na cudzych paszportach, uprowadzenie z ulicy obcego państwa, 45 lat oficjalnej nieprawdy. Gdyby zrobił to inny wywiad z innym człowiekiem, nazwalibyśmy to bezprawiem. Na drugiej szali: Niemcy wiedziały i milczały, Amerykanie wiedzieli i milczeli, a Argentyna rok wcześniej pozwoliła wymknąć się Mengelemu.

Jeśli chcesz zajrzeć głębiej w tę historię:

• Przeczytaj relację od środka. „The House on Garibaldi Street” Issera Harela i „Eichmann in My Hands” Petera Malkina to wspomnienia ludzi, którzy tam byli — czytaj je ze świadomością, że każdy opisuje własną rolę.
• Porównaj Arendt ze Stangneth. „Eichmann w Jerozolimie” i „Eichmann vor Jerusalem” pokazują tego samego człowieka zupełnie inaczej. Różnica między nimi to taśmy Sassena.
• Zajrzyj do źródeł. Wystawa „Operation Eichmann” Yad Vashem i odtajnione dokumenty w CIA Reading Room są dostępne online za darmo.

Czy państwo ma prawo porwać zbrodniarza z cudzego terytorium, kiedy legalne drogi zawodzą? Czy zasada nienaruszalności granic musi obowiązywać także wtedy, kiedy chroni kogoś takiego jak Eichmann? Napisz w komentarzu pod odcinkiem.

Skomentuj pod odcinkiem