← wszystkie artykuły

Sam Zemurray: człowiek, który obalił rząd Hondurasu dla bananów

Zobacz odcinek

Rozdziały

1. 1 Worek na stole 0:00
2. 2 Chłopak, który zobaczył pierwszego banana 1:53
3. 3 Patrz tam, gdzie inni nie patrzą 2:44
4. 4 Zostań, aż cię zauważą 4:23
5. 5 Idź do błota 5:28
6. 6 Graj na całość 7:12
7. 7 Wiedz, kiedy zejść ze stołu 9:20
8. 8 Nie oddawaj steru ludziom, którzy nie znają błota 10:28
9. 9 Cena 12:56
10. 10 Co z tego wziąć, a czego nie 14:53
11. 11 Na koniec 15:52

Worek na stole

Boston, styczeń 1933 roku. W sali zarządu United Fruit Company, największej firmy owocowej świata, siedzą panowie po najlepszych amerykańskich uczelniach, z dobrych rodzin, w dobrze skrojonych garniturach. Przed nimi stoi pięćdziesięciopięcioletni imigrant z Rosji i z ciężkim akcentem tłumaczy, że prowadzą firmę prosto w przepaść.

Przewodniczący słucha chwilę, po czym rzuca z uśmiechem: „Panie Zemurray, nie rozumiem ani słowa z tego, co pan mówi”.

Sam Zemurray wychodzi. Po kilku minutach wraca z workiem, w którym są pełnomocnictwa akcjonariuszy. Zbierał je przez ostatnie tygodnie osobiście, jeżdżąc od miasta do miasta i od salonu do salonu. Wysypuje je na stół i mówi: „Jesteście zwolnieni. Czy teraz pan rozumie, panie przewodniczący?”.

Ten człowiek zaczynał od sprzedawania bananów, które inni wyrzucali na śmietnik. Poradniki o sukcesie uwielbiają takie życiorysy, ale zwykle opowiadają tylko pierwszą połowę. Tutaj będzie całość: jak Zemurray myślał, dlaczego wygrywał z ludźmi, którzy mieli wszystko, czego on nie miał, i ile za ten sposób myślenia zapłacili inni.

Chłopak, który zobaczył pierwszego banana

Urodził się w 1877 roku jako Szmuel Zmurri, w żydowskiej rodzinie na terenie dzisiejszej Ukrainy (w odcinku mówię o Szarogrodzie, część biografów podaje Kiszyniów). Bieda, pogromy, żadnych widoków na przyszłość. Jako piętnastolatek płynie do Nowego Jorku pod pokładem, w najtańszej klasie, tej, w której człowiek podróżował razem z bagażem. Trafia do krewnych w Alabamie i w miasteczku Selma po raz pierwszy w życiu widzi banana.

Dziś brzmi to zabawnie, bo banana kupuje się na każdej stacji benzynowej. Wtedy był egzotyką: owocem, który trzeba było przewieźć statkiem z drugiego końca kontynentu, zanim zgnije. Młody Zemurray nie wiedział jeszcze, co chce w życiu robić. Wiedział za to, gdzie jest ruch, a ruch był w porcie.

Patrz tam, gdzie inni nie patrzą

W 1895 roku osiemnastoletni Sam jedzie do Mobile, portu nad Zatoką Meksykańską, do którego przypływały statki z bananami. Pracuje przy rozładunku, ręcznie, kiść po kiści. I zauważa coś, co widzieli wszyscy na nabrzeżu, tylko nikt nie potraktował tego poważnie.

Część bananów docierała do portu już dojrzała: żółta, w cętki. Dokerzy nazywali je ripes. Dla wielkich firm, z United Fruit na czele, były bezwartościowe, bo nie przetrwałyby podróży koleją w głąb kraju. Lądowały więc na kupie i gniły.

Zemurray policzył to inaczej. Te banany nie są złe, mają po prostu mało czasu. Problem nie leżał w owocu, tylko w szybkości. Kupował ripes za grosze, ładował na wagon i ścigał się z zegarem. Telegrafował do sklepikarzy w miasteczkach wzdłuż torów, że za kilka godzin przyjedzie pociąg z tanimi bananami, i sprzedawał prosto z wagonu. Jak pociąg jechał za wolno, sprzedawał po drodze, na stacjach. Według jednej z relacji pierwsza partia była warta mniej więcej 150 dolarów.

Giganci patrzyli na ripes i widzieli odpad. On widział towar z wadą, którą dało się naprawić. Wystarczyło być szybszym od wszystkich.

Przekładając to na dzisiejsze realia: największe okazje często leżą tam, gdzie duzi gracze nie chcą zaglądać, bo coś jest dla nich za małe, za brudne albo za kłopotliwe. Kto umie zarobić na tym, co inni ignorują, nie musi z nimi konkurować na ich zasadach.

Zostań, aż cię zauważą

Zanim skończył 21 lat, na targach w Alabamie i Missisipi wszyscy znali go jako „Sama od bananów”. Zarobił pierwsze 100 tysięcy dolarów, w tamtych czasach małą fortunę.

W 1903 roku do Mobile przyjeżdża Andrew Preston, prezes United Fruit, czyli tej samej firmy, której odpady Sam od lat zamieniał w pieniądze. Preston chce zobaczyć chłopaka, o którym wszyscy gadają. Wyjeżdża z umową: Zemurray dostaje wyłączne prawo do dojrzałych bananów United Fruit w porcie Mobile.

Ważna jest tu kolejność. Sam nie poszedł do United Fruit prosić o szansę. Robił swoje tak dobrze, że to United Fruit przyszło do niego. W dzisiejszej pracy działa to podobnie: jeśli jesteś naprawdę dobry, to nie ty wysyłasz setne CV, tylko ktoś sam cię znajduje. Najlepsze drzwi otwierają się wtedy, kiedy robota mówi głośniej niż ty.

Idź do błota

Następny krok wyglądał na szaleństwo. Sprzedawać cudze banany to jedno, uprawiać własne to zupełnie inna gra. W 1910 roku Zemurray przejmuje Cuyamel Fruit Company i kupuje ziemię nad rzeką Cuyamel w Hondurasie. Wspólnikiem jest szanowany kupiec z Mobile, Ashbell Hubbard. Kiedy Hubbard uznaje, że długi urosły za bardzo i czas się wycofać, Sam odkupuje jego udziały i zostaje jedynym właścicielem.

I tu widać główną różnicę między nim a ludźmi z Bostonu. Zarząd United Fruit kierował plantacjami z drugiego końca kontynentu, z arkuszy i raportów. Zemurray jeździł do Hondurasu i chodził po polach. Znał robotników, znał glebę, wiedział, która plantacja się zalewa i dlaczego. Jego biograf Rich Cohen pisze, że Sam kochał rytm nabrzeża i nigdy nie przestał chodzić w ubłoconych butach. Kiedy coś nie działało, nie pisał listu do kierownika, tylko sam jechał na miejsce.

Dzisiaj ludzie od „high performance” nazywają to extreme ownership: bierzesz pełną odpowiedzialność za wszystko, co od ciebie zależy. Zemurray robił to sto lat przed tym, jak ktoś wymyślił tę nazwę. Nie będę udawał, że to przyjemne. Branie odpowiedzialności oznacza dużo stresu. Ale działa wszędzie: w pracy, w domu, w życiu społecznym. Ludzie, którzy biorą rzeczy na siebie, prędzej czy później zostają zauważeni i prędzej czy później zaczynają czymś kierować.

Błoto nie musi być prawdziwe. Jeśli pracujesz przy komputerze, twoim błotem jest kod, system albo klient, którego znasz tylko z ticketów.

Graj na całość

W tym miejscu trzeba zwolnić, bo ta sama cecha, która zrobiła z Zemurraya geniusza, zrobiła z niego też kogoś znacznie groźniejszego.

Rok 1911. Rząd Hondurasu jest zadłużony, a Waszyngton chce, żeby amerykańscy bankierzy przejęli kontrolę nad honduraskimi finansami. Dla Zemurraya to fatalny układ: nowe podatki, niepewne koncesje, ryzyko dla całej inwestycji. Inny biznesmen zacząłby lobbować. Zemurray uznał, że skoro nie podoba mu się rząd, trzeba go wymienić.

W Nowym Orleanie spotyka się z obalonym wcześniej prezydentem Hondurasu Manuelem Bonillą i z najsłynniejszym najemnikiem obu Ameryk, Lee Christmasem. Christmas werbuje około setki ludzi, w tym gangstera, który przeszedł do historii jako Machine Gun Molony. Zemurray kupuje statek o nazwie Hornet, po polsku Szerszeń.

Amerykańska Secret Service doskonale wie, do czego ma służyć ten statek, i pilnuje go w porcie. Hornet wypływa więc bez broni i staje tuż za trzymilową granicą wód terytorialnych USA, tam, gdzie amerykańskie prawo przestaje obowiązywać. Broń dowożą osobno.

Inwazja się udaje. Bonilla wraca do władzy, Lee Christmas zostaje szefem honduraskiej armii, a Cuyamel dostaje od nowego rządu ulgi podatkowe i koncesje na ziemię. Pięć lat później ambasada USA w Hondurasie pisze w raporcie, że teren kontrolowany przez Cuyamel to „państwo w państwie”: własne domy dla pracowników, koleje, linie żeglugowe, elektrownie, wodociągi i sklepy.

Prywatna firma owocowa zorganizowała zamach stanu w obcym kraju i uszło jej to na sucho. Od takich historii wzięło się określenie republika bananowa.

Granie na całość podziwiamy u sportowców i założycieli startupów. U Zemurraya dobrze widać, gdzie kończy się determinacja, a zaczyna przekonanie, że zasady dotyczą innych.

Wiedz, kiedy zejść ze stołu

Przez całe lata dwudzieste Cuyamel i United Fruit toczą wojnę. Cuyamel jest mniejszy, ale zwinniejszy i bardziej bezwzględny. Konflikt robi się na tyle ostry, że Departament Stanu zaczyna się martwić o amerykańskie interesy w regionie i pomaga w negocjacjach.

W 1929 roku, kilka tygodni po krachu na Wall Street, United Fruit rozwiązuje problem tak, jak zawsze rozwiązywała problemy z konkurencją: kupuje go. Zemurray dostaje 300 tysięcy akcji United Fruit wartych około 31,5 miliona dolarów. Zostaje największym pojedynczym akcjonariuszem firmy i jednym z najbogatszych ludzi w Ameryce.

Umowa ma jeden warunek. Sam musi odejść z branży bananowej, nie może pracować dla konkurencji ani założyć nowej firmy owocowej. W wieku 52 lat przechodzi na emeryturę.

Dla większości ludzi tu byłby koniec filmu. Wygrałeś, wyszedłeś z fortuną, możesz grać w golfa do końca życia. Ale Zemurray nie należał do większości.

Nie oddawaj steru ludziom, którzy nie znają błota

Zarząd w Bostonie prowadzi United Fruit fatalnie, a do tego przychodzi wielki kryzys. Akcje, które w 1929 roku kosztowały około 100 dolarów, w 1932 roku kosztują 10. Trzydzieści milionów Zemurraya topnieje do trzech.

Sam pisze do zarządu, doradza, ostrzega. Nikt go nie słucha. Panowie z Bostonu nie traktowali go poważnie także z innego powodu: był Żydem i mówił z akcentem. Bostońska elita lat trzydziestych miała do takich ludzi bardzo konkretny stosunek. Według relacji, kiedy Zemurray chciał kupić dom w Bostonie, właściciele odmówili mu właśnie dlatego.

Zrobił więc to, co robił całe życie. Zamiast pisać kolejne listy, wsiadł w pociąg. Przez tygodnie jeździł od miasta do miasta, siedział w biurach i salonach akcjonariuszy, przekonywał ich jednego po drugim i zbierał pełnomocnictwa do głosowania w ich imieniu. A potem przyszedł styczeń 1933 roku, „nie rozumiem ani słowa” i worek na stole.

Najładniejszy szczegół tej historii wyszedł na jaw dopiero później. Umowa z 1929 roku zakazywała Zemurrayowi pracy dla konkurencji i zakładania nowej firmy owocowej. Nie zakazywała mu przejęcia tej, której był największym udziałowcem. Zakaz konkurencji miał dziurę wielkości całej United Fruit. Mała ryba zjadła wieloryba, i stąd tytuł biografii napisanej przez Cohena: The Fish That Ate the Whale.

Zemurray przejmuje firmę w ruinie: zadłużoną, nieefektywną, z wściekłymi robotnikami i zerowym morale. Jeszcze w tym samym roku akcje odbijają do ponad 26 dolarów. Prowadzi United Fruit przez następne ćwierć wieku i rozszerza uprawy na Ekwador i Kolumbię.

Wyciągam z tego dwie rzeczy. Po pierwsze, jeśli na czymś ci zależy, nie licz na to, że ludzie u władzy sami posłuchają rozsądku. Zbuduj pozycję, której nie da się zignorować. Po drugie, Zemurray wygrał, bo jako jedyny w tej sali wiedział, jak naprawdę wygląda plantacja. Ludzie, którzy znają robotę od samego dołu, są niedoceniani dokładnie do momentu, w którym przestają prosić i zaczynają działać.

Cena

Teraz obiecana część, której poradniki o sukcesie nie opowiadają.

Gwatemala, początek lat pięćdziesiątych. United Fruit jest największym właścicielem ziemskim w kraju. Od 1951 roku prezydentem jest demokratycznie wybrany Jacobo Árbenz. Rok później zaczyna reformę rolną i przekazuje biednym chłopom nieuprawianą ziemię, w tym dużą część gruntów, które firma trzymała odłogiem.

Starszy już Zemurray tym razem nie werbuje najemników. Zatrudnia Edwarda Bernaysa, siostrzeńca Zygmunta Freuda i ojca nowoczesnego public relations. Bernays robi z Árbenza w amerykańskich mediach groźnego komunistę u bram Stanów Zjednoczonych, a firma naciska na administrację Eisenhowera. W 1954 roku CIA organizuje zamach stanu i Árbenz zostaje obalony.

Po zamachu w Gwatemali zaczynają się dziesięciolecia dyktatur i wojny domowej, łącznie z ludobójstwem na ludności Majów. Nie da się tego wszystkiego przypisać jednemu człowiekowi. Nie da się też udawać, że bez niego i jego firmy ta historia potoczyłaby się tak samo.

Człowiek, który widział wartość w zepsutych bananach i nie odpuszczał, kiedy wszyscy inni się poddawali, to ten sam człowiek, który uważał, że jeśli rząd stoi mu na drodze, to trzeba zmienić rząd.

Żeby obraz był pełny: Zemurray był też wielkim filantropem. Założył w Hondurasie szkołę rolniczą Zamorano, która działa do dziś. Finansował Uniwersytet Tulane w Nowym Orleanie i katedrę na Harvardzie, a według relacji także pierwszy w Nowym Orleanie szpital dla czarnoskórych kobiet. Po cichu pomagał w powstaniu Izraela, zbierając w ONZ głosy krajów Ameryki Łacińskiej w 1947 roku. Podobno podsumowywał swoje życie jednym zdaniem: „Niczego nie dostaniesz bez walki”.

Zmarł w 1961 roku w Nowym Orleanie, miał 84 lata. United Fruit przetrwała go pod nową nazwą, którą znacie z naklejek na bananach w każdym polskim supermarkecie: Chiquita.

Co z tego wziąć, a czego nie

Typowy kanał o „high performance” skończyłby tę historię na sali zarządu i worku z pełnomocnictwami. Mindset zwycięzcy, zero wymówek, bierz, co twoje. Tyle że to byłaby połowa prawdy.

Od Zemurraya da się wziąć kilka rzeczy. Szukaj wartości tam, gdzie wielcy nie chcą patrzeć. Poznaj swoją robotę od podstaw, bo to daje przewagę nad ludźmi, którzy znają ją tylko z raportów. A kiedy coś jest dla ciebie ważne, nie czekaj, aż ktoś łaskawie cię wysłucha, tylko zbuduj pozycję, z której będzie cię słychać.

Jednej rzeczy brać nie warto: przekonania, że skoro jesteś najlepszy, zasady cię nie dotyczą. Prędzej czy później rzeczywistość to zweryfikuje. U Zemurraya ta cecha była przyklejona do wszystkich pozostałych i chyba nie umiał jej oddzielić. My możemy zrobić to świadomie.

Na koniec

Jutro pewnie nic się nie zmieni. Ale spróbuj przez tydzień robić rzeczy w stylu Sama:

• Jedź zobaczyć. Przy każdym problemie w pracy zapytaj siebie, czy widziałeś go na własne oczy, czy tylko w raporcie, mailu albo w cudzej relacji. Zemurray wygrywał tym, że jechał na miejsce.
• Poszukaj swoich ripes. Pod koniec tygodnia zastanów się, czy w twojej branży jest coś, co wszyscy wyrzucają na kupę, bo jest za małe, za brudne albo za kłopotliwe.

Zemurray to dla ciebie wzór do naśladowania czy przestroga? A może jedno i drugie naraz? Napisz w komentarzu pod odcinkiem.

Skomentuj pod odcinkiem